Сінцзян ці т.зв. Сінцзяна-Уйгурскі аўтаномны раён (СУАР) КНР (Уйгурыстан, Усходні Туркестан) мае надзвычай выгаднае і стратэгічна важнае геаграфічнае размяшчэнне, валодаючы агульнай мяжой з Таджыкістанам, Казахстанам, Расіяй, Кыргызстанам, Манголіяй, Афганістанам, Пакістанам. Больш за палову насельніцтва СУАР, нягледзячы на ўсе намаганні кітайскіх улад, усё яшчэ складаюць уйгуры, а таксама казахі і іншыя мусульмане-цюркі.
Кітайскія ўлады хацелі б бачыць Сінцзян , – як найбольш цюркскі рэгіён, – галоўнымі варотамі КНР у Цэнтральную Азію (ЦА) і Турцыю, а праз іх і ў Еўропу (ЕС). Таму ў 2020-я гг. гэты рэгіён, які займае значную частку тэрыторыі Кітая, стаў набываць – за кошт імклівага развіцця транспартнай і лагістычнай інфраструктуры – усе больш растучае значэнне ў гандлёвых сувязях Пекіна з ЦА і ЕС. Увосень 2023 г. улады Кітая падвоілі намаганні па ператварэнні Сінцзяна ў пілотную Зону свабоднага гандлю (ЗСГ), з мэтай змяніць усю Цэнтральную і Заходнюю Азію, а таксама ўзмацніць свой уплыў на Еўропу.
Агульная плошча ЗСГ ацэньваецца ў 179,66 квадратных кіламетраў. Сталічны рэгіён Сінцзяна – Урумчы, зыходзячы з яго геаграфічнай перавагі, сталі засяроджваць на развіцці глабальнага гандлю, сучаснай лагістыкі, перадавой вытворчасці, тэкстылю і адзення, а таксама новых галін, такіх як біяфармацэўтыка, новая энергетыка і новыя матэрыялы. Раён Кашы – на развіцці працаёмкіх галін, такіх як інтэнсіўная перапрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі, вытворчасць тэкстылю і адзення, зборка электроннай прадукцыі.
Да часу запуску ЗСГ і толькі «за першыя 8 месяцаў 2023 г. знешні гандаль Сінцзяна вырас у гадавым вылічэнні на 51,2%, дасягнуўшы $30 млрд. Па дадзеных China Railway Urumqi Group Co Ltd, па стане на пачатак верасня 2023 г. агульная колькасць уваходных і выходных грузавых цягнікоў Кітай-Еўропа, якія праходзяць праз Сінцзян, у названым годзе склала 10017, што на 10,1% больш, чым у папярэднім годзе», – паведамляе Global Times.
Асноўны паток тавараў з Сінцзяна прыпадае на краіны Цэнтральнай Азіі – больш за 80% тавараабароту Кітая, які ідзе праз СУАР. Асноўнымі грузамі, якія адпраўляюцца з гэтага рэгіёна на міжнародны рынак, з’яўляюцца кетчуп, сельскагаспадарчая прадукцыя, тэкстыль, хімічная сыравіна, абсталяванне і тэхніка.
Сінцзян на карце Кітая
Стратэгічная значнасць Сінцзяна для Пекіна абумоўлена шэрагам ключавых фактараў: (a) ён займае больш за 17% тэрыторыі КНР, (b) гэта “вароты” ў Цэнтральную Азію і далей на Каўказ, у Турцыю і Еўропу; (c) наяўнасць найбуйнейшых у краіне радовішчаў нафты і газу, (d) уранавыя рудні, (f) гэта “вароты” ў ініцыятыву “Адзін пояс, адзін шлях”, (e) асноўныя плантацыі бавоўны, многіх відаў гародніны і садавіны.
У той жа час, цюркі, якія захоўваюць большасць у гэтым вельмі важным для Кітая рэгіёне, маюць (дзякуючы, перш за ўсё, уйгурам з іх статусам найбуйнейшай этнічнай групы) тут галоўныя цытадэлі. Яны размяшчаюцца ў 4-х раёнах (прэфектурах) Сінцзяна, якія валодаюць асаблівым стратэгічным значэннем з-за межаў з суседнімі краінамі (у асноўным мусульманскімі):
1) Кызылсу – мяжуе з Таджыкістанам і Кыргызстанам. Яшчэ параўнальна нядаўна, у 1990 годзе, быў эпіцэнтрам буйнога антыкітайскага паўстання мусульман.
2) Аксу – мяжуе з Казахстанам і Кыргызстанам. Па афіцыйных дадзеных на 2020 г. уйгуры складалі тут 80.1% насельніцтва. У 1990-2000-х гг. раён быў адным з цэнтраў ісламскага фундаменталізму ў Сінцзяне. У 1996-1997, 1999-2000, 2008 гг. тут праводзіліся ўзброеныя акцыі Ісламскага руху Ўсходняга Туркестана. У 2009 г. адбыліся масавыя беспарадкі, у 2010г. – буйное сутыкненне групы мусульман з кітайскімі сілавікамі.
3) Хотан – мяжуе з Пакістанам і Індыяй. Па афіцыйных дадзеных на 2015 год уйгуры складаюць 96.7 % насельніцтва. У 1990-х – першай палове 2000-х гг. – адзін з цэнтраў ісламскага фундаменталізму ў Сінцзяне (у 1996 г. колькасць прыхільнікаў салафізму перавышала 8000 чалавек). У пачатку 1990-х рэгулярна тут адбываліся ўзброеныя інцыдэнты. Параўнальна буйныя антыкітайскія выступленні мелі месца таксама ў 1995, 1999, 2008, 2011 гг. У 2011– 2014 гг. перыядычныя праводзіліся ўзброеныя акцыі Ісламскага руху Усходняга Туркестана.
4) Кашгар – мяжуе з Таджыкістанам, Афганістанам, Пакістанам і Індыяй. У 2015 г. уйгуры ўсё яшчэ складалі тут больш за 92% насельніцтва, хаця ў 1990-х менавіта сюды ўлады ўзмоцнена перасялялі этнічных кітайцаў з унутраных раёнаў КНР. Кашгар служыў эпіцэнтрам антыкітайскіх паўстанняў у XIX – першай палове ХХ стст., а аднайменны адміністрацыйны цэнтр раёна ў 1933-1934 гг. з’яўляўся сталіцай Цюркскай Ісламскай рэспублікі Усходняга Туркестана. У 1980-1990-я гг. раён быў адным з цэнтраў ісламскага рэлігійнага рэнесансу: тут дзейнічала больш за 6000 мячэцяў, функцыянавалі мусульманскія навучальныя ўстановы. З канца 1980-х сталі таксама дзейнічаць джыхадысцкія групы. Аж да сярэдзіны 2010-х Кашгар заставаўся ў Сінцзяне адной з галоўных апор супраціву мусульман кітайскай камуністычнай уладзе: буйныя сутыкненні адбываліся ў 1993, 2008, 2009 і 2011, 2012 і 2013 гг. У 1996, 2008, 2011 гг. ажыццяўляліся ўзброеныя акцыі Ісламскага руху Ўсходняга Туркестана і Ісламскай партыі Туркестана. Як следства, у апошнія 20 гадоў рэпрэсіі, палітыка «выхавання» і генацыду мясцовых цюрак праводзяцца кітайскімі ўладамі асабліва масава і жорстка, знішчана большасць мячэцяў.
У канцы 2024 г. уйгурскія ветэраны сірыйскай вайны (уйгуры, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Сірыі на баку яе цяперашніх новых уладаў) абвясцілі, што маюць намер вярнуцца ў Кітай і зрынуць кіруючы рэжым. З такой заявай выступіла Ісламская партыя Туркестана. Сфарміраваная гэтай арганізацыяй для ўдзелу ў сірыйскай вайне групоўка “Туркестанская брыгада” валодае вялікім ваенным вопытам. Зімой 2024-2025 гг. яна таксама захапіла нямала зброі войска звергнутага рэжыму Башара Асада. Пасля гэтага і было заяўлена аб гатоўнасці ісці на Пекін, не абмяжоўваючыся больш барацьбой за незалежнасць толькі Сінцзяна . Зразумела, «Туркестанская брыгада», якая налічвае каля 4000 уйгурскіх байцоў, наўрад ці зможа стварыць рэальную маштабную пагрозу для больш за мільярднага Кітая. У той жа час, зробленая ад яе імя Ісламскай партыяй Туркестана заява дазволіла ў чарговы раз прыцягнуць увагу да трагічнага становішча уйгурскай меншасці ў КНР.
Па дадзеных заходніх праваабарончых арганізацый, у г.зв. Сінцзян-Уйгурскім аўтаномным раёне КНР ужо выбудавана таталітарная сучасная антыўтопія, дзе насельніцтва знаходзіцца пад пастаянным жорсткім кантролем і назіраннем камер, а людзей прымушаюць даносіць адзін на аднаго і кідаюць у спецыяльна створаныя для уйгураў і іншых мусульман канцлагеры. У пытанні іх стварэння кітайцы-камуністы пераплюнулі нават дзеячаў гітлераўскага нацысцкага рэжыму. Атмасферу пагаршае тое, што навязваемыя кампартыяй (КПК) кіберсродкамі адпаведнай «кітайскай якасці» таталітарныя правілы дзейнічаюць адвольна, а адрозніць ворагаў ад сяброў і праўду ад выдумкі амаль немагчыма.
У канцлагерах у Сінцзяне , якія ўлады КНР у духу антыўтопій Оруэла і Хакслі называюць «цэнтрамі прафесійнай адукацыі і навучання» або «выхаваўчымі лагерамі», у другой палове 2010-х гг. аказаліся больш за мільён уйгураў, казахаў, узбекаў і інш. цюрак. Або прыкладна 10% мусульманскага насельніцтва Сінцзяна. Каля 80 тыс. цюрак былі накіраваныя на прымусовыя і небяспечныя працы («на хімію») за межы Сінцзяна. Да такой масавізацыі рэпрэсій у адносінах да ўласных грамадзян таталітарныя рэжымы не даходзілі нават пры Гітлеры.
Сінцзян з пункту гледжання фізічнай геаграфіі Кітая
Хаця афіцыйны Пекін спрабуе адмаўляць сам факт існавання «выхаваўчых лагераў», яны згадваюцца нават у дакладзе Кампартыі КНР 2015 года. У ім паведамлялася, што ў «адукацыйным трэніровачным цэнтры» Хатана ўтрымліваецца 3000 чалавек, «паражаных рэлігійным экстрэмізмам». Праз два гады адзін з кашгарскіх чыноўнікаў прагаварыўся, што ў адным толькі Кашгары ў 4-х цэнтрах (самы вялікі з іх знаходзіцца ў будынку былой сярэдняй школы) утрымліваецца 120 тысяч зняволеных.
Хутчэй за ўсё, надзвычай прыніжаная і гэтая лічба. «Перавыхаванне» ў Кітаі крымінальным пакараннем не лічыцца – фармальныя абвінавачванні не вылучаюцца, адпаведна, няма і статыстыкі. Тым не менш, маштабы рэпрэсій бачныя нават з-за мяжы. Ужо з другой паловы 2010-х лагеры можна было знайсці на адпаведных спадарожнікавых здымках: рады баракаў, абнесеныя падвойным плотам і вартаўнічымі вышкамі, узнікалі ўсё ў новых месцах, а ўжо існуючыя пастаянна пашыраліся.
Паліцыянты ля агароджы аднаго з «выхаваўчых лагераў» у Сінцзяне , 2.11.2017
У 2018 г. у Жэневе член Камітэта ААН па ліквідацыі расавай дыскрымінацыі Гай МакДугал прама назваў Сінцзян тэрыторыяй, «якая нагадвае адзін гіганцкі канцэнтрацыйны лагер», выказаўшы здагадку, што ў «трансфармацыйных цэнтрах» заключаны мільён чалавек. Прысутнічаўшы там жа генеральны сакратар «Сусветнага уйгурскага кангрэса» Далкун Айса лічыць, што рэальная лічба можа быць утрая большай і ахопліваць амаль трэць усяго ўйгурскага насельніцтва СУАР.
Асноўны матыў дзеянняў уладаў КНР у Сінцзяне ўжо дае агульнае ўяўленне аб тым, што такое кітаізацыя свету пасродкам узброенага IT-тэхналогіямі кіберкамунізму – сціранне нацыянальных, культурных і рэлігійных асаблівасцяў людзей, іх мурашызацыя і прывядзенне да агульнага ханьскага (асноўнага кітайскага этнасу) знаменацеля. Значная частка мусульман пасля “перавыхавання” з канцлагераў вяртаецца. Таксама як гэта адбывалася і ў нацысцкай Нямеччыне, дзе да моманту пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 году пасля адпавядага «перавыхавання» выпусцілі каля 80% грамадзян Рэйха. Але пры гэтым ратацыя мусульман у канцлагерах КНР адбываецца пастаянна – адных “перавыхавалі” і выпусцілі, іншых узялі на “перавыхаванне” ў месцы зняволення.
Сакрэтныя турмы і канцлагеры па «перавыхаванні» у прынцыпе ніколі не знікалі з Кітая – у 1970-80 гэта была масавая з’ява па ўсёй краіне, далей іх кантынгент стаў зніжацца. Але з 2010-х гг. ён зноў пайшоў у рост. Наступным штуршком стала тое, што праз Сінцзян вырашылі прапусціць кітайскі мега-праект “Адзін пояс, адзін шлях”, які павінен звязаць паміж сабой рынкі КНР, Цэнтральнай Азіі, Блізкага Усходу і Еўропы. З-за гэтага ў СУАР пайшлі інвестыцыі з цэнтра, а кітайцы прыняліся выкараняць нават думкі аб сепаратызме, самасвядомасці уйгур і самастойнасці мусульман, бо на коне апынуўся гіганцкі прыбытак.
Калі восенню 2023 г. улады КНР падвоілі намаганні па ператварэнні Сінцзяна ў пілотную Зону свабоднага гандлю, адначасова з гэтым менавіта ў Сінцзян-Уйгурскім аўтаномным раёне быў прыняты першы ў Кітаі “закон аб барацьбе з рэлігійным экстрэмізмам”. А за некалькі месяцаў да гэтага, у лютым з найбуйнейшага сховішча рэзерваў УС КНР (НВАК) у Сінцзяне (не далёка ад мяжы з РФ) пачалі раскансерваваць і ўводзіць у строй артылерыйскую тэхніку: гаўбіцы PLZ-05 калібра 152 мм, аналаг расійскіх 2С19, а таксама кітайскія AR1A – аналаг расійскіх РСЗО «Смерч».
Сёння кітайскі кіберкамунізм ператварае КНР у гіганцкі канцлагер. І мясцовыя мусульмане з’яўляюцца ў ім першымі паддоследнымі ахвярамі, а тэрыторыі іх пражывання накшталт районаў Сінцзяна – палігонамі для адпрацоўкі адпаведных бесчалавечных тэхналогій у духу і Гітлера, і Оруэла. У канцы 2020 года стала вядома, што нават працуючая ў сферы інтэрнэт-камерцыі адна з найбуйнейшых кітайскіх публічных кампаній AlibabaGroup прапануе адсочванне уйгураў як паслугу свайго сэрвісу alibaba cloud , дазваляючы кліентам атрымліваць абвесткі ў любы час, калі Alibaba выяўляе на відэа ці лічбавых выявах уйгура.
У Сінцзяне для сачэння за мусульманамі выкарыстоўваецца таксама спецыяльны дадатак для смартфонаў – JingWang Weishi. Ён перадае ў паліцыю і спецслужбы ідэнтыфікатар прылады, яго мадэль і нумар уладальніка, а пасля маніторыць усю інфармацыю, якая паступае, паказваючы карыстачу на наяўнасць небяспечнага з пункту гледжання дзяржавы кантэнту.
Спалучаная з падобнымі праграмамі т.зв. «сістэма сацыяльных крэдытаў», зрабіла ў Сінцзян-Уйгурскім аўтаномным раёне жыццё мясцовых мусульман (уйгураў, казахаў, дунган і інш.) сапраўдным футуралагічным пеклам са сталага сачэння, відэаназірання, біяметрычнага кантролю і «лагераў перавыхавання». Пры гэтым Сінцзян, дзе раней праводзіліся першыя кітайскія ядзерныя выбухі, быў ізноў абраны для пілотнага бесчалавечнага эксперыменту – менавіта тут у 2010-х гг. была ўсталяваная большая частка з больш за 20 мільёнаў відэакамер, запрацаваўшых у КНР. Страшэнная іх колькасць, бачная нават няўзброеным вокам, пацвярджалася афіцыйнымі крыніцамі яшчэ дзесяць гадоў таму, — у 2016 годзе, тады ж выдаткі Кітая на «ўнутраную бяспеку» перавысілі ваенныя выдаткі на 13%. Ужо паміж 2014 і 2016 гг. кантралюючыя Сінцзян кітайскія ўлады патрацілі на сачэнне ўдвая больш, чым у іншых раёнах; у 2017-м – утрая больш.
У 2015 годзе праваабарончая арганізацыя «Сусветны уйгурскі кангрэс», якая базуецца ў Мюнхене, стала публікаваць палохалыя навіны аб людзях, якія знікаюць у Сінцзяне . Паводле яе інфармацыі, уйгурам сталі забараняць звязвацца нават са сваякамі, якія жывуць за межамі СУАР. Адзін за адным пераставалі адказваць тэлефоны; кітайскія уйгуры раптам пачалi масава выдаляць са спісаў кантактаў у самым папулярным кітайскім мэсэнджэры WeChat сяброў якія жывуць за мяжой. WhatsApp і фэйсбук былі заблакаваныя яшчэ раней, таму зараз за іх усталёўку стала пагражаць турма і лагеры.
У 2016 годзе, калі сакратаром мясцовага аддзялення Кампартыі стаў «уціхамірвальнік Тыбета» Чэнь Цюаньгао, паліцайскiя меры набылі маштабы, жудасныя нават па тыбецкіх мерках. У адной з першых праграмных прамоў новы начальнік паабяцаў “пахаваць целы тэрарыстаў у бязмежным моры народнай вайны”. Праз тры месяцы пачаліся арышты, прычым з красавіка 2017 года падставай для рэпрэсій маглі стаць «залішняя рэлігійнасць», нашэнне паранджы, барада, «залішне традыцыйнае адзенне», публічнае тлумачэнне Карана і нават наданне дзецям мусульманскіх імёнаў. Усе кнігі, выпушчаныя ў Сінцзяне да 2009 года, улады загадалі спаліць ці канфіскавалі. Пакаранне за іх захоўванне – 7 гадоў лагераў.
Ужо праз чатыры гады пасля таго, як у КНР было анансавана ўкараненне «сістэмы сацыяльных крэдытаў», Human Rights Watch апублікавала 9 верасня 2018 г. грунтоўны даклад аб нарастаючых пераследах кітайскімі «кіберкамуністамі» мусульманскага насельніцтва Сінцзяна: масавых і часцяком беспадстаўных затрыманнях, змяшчэнні іх у турмы і «выхаваўчыя лагеры»; арганізаванага за мільёнамі людзей сталага відэасачэння, залежнасці іх сацыяльнага становішча і лёсу ад балаў, налічаных у сістэме «сацыяльнага крэдыту». Як заключае Human Rights Watch, рэпрэсій такога маштабу ў Кітаі не здаралася з часоў т.зв. “Культурнай рэвалюцыі”.
“Дзевяць нацый Кітая”
Уйгуры і іншыя этнічныя меншасці ў КНР
Акупаваныя кітайцамі тэрыторыі іншых этнасаў і народаў