28-29 снежня ў Ісламскай Рэспубліцы Іран (ІРІ) пачаўся цяжкі фінансавы крызіс: іранская валюта дасягнула гістарычнага мінімуму, упаўшы да рэкордна нізкага ўзроўню 1,45 мільёна рыялаў за даляр, што прывяло да скачка цэн на прадукты і лекі. На фоне крызісу ў адстаўку падаў кіраўнік Цэнтрабанка ІРІ. Жыхары шэрагу гарадоў, у тым ліку Тэгеран, Ісфахан, Шыраза і Мешхед пачалі спыняць працу і выходзіць на вуліцы з пратэстнымі лозунгамі.
На фоне рэкорднага падзення мясцовай валюты, Іран хутка апынуўся ахоплены самымі буйнымі з 2022 года пратэстамі: хваляванні сталі нарастаць, з’явіліся загінуўшыя сярод пратэстоўцаў і сілавікоў. У адрозненне ад мінулых гадоў, пратэсты закранулі сацыяльныя групы, якія яшчэ ўчора былі ці лічыліся “апорай рэжыму”.
Напрыклад, абураныя рэзкім падзеннем курсу нацыянальнай валюты, на вуліцы, выйшлі нават уладальнікі крамак і дробныя гандляры – т.зв. базары. Гэта прадстаўнікі дастаткова шматлікай і кансерватыўнай сацыяльнай праслойкі, якая да нядаўняга часу падтрымлівала цяперашні лад. Цяпер жа пратэсты суправаджаюцца ў тым ліку закрыццём базараў (рынкаў) і крамак. З улікам мясцовай культурнай спецыфікі, для Ірана, і асабліва для сталічнага Тэгерана, гэта дастаткова адчувальна і прыкметна.
Першапачаткова масавасць пратэстаў была заснавана на эканамічных патрабаваннях, але пазней на мітынгах прагучалі і палітычныя лозунгі: «Смерць дыктатару», «Не бойцеся, мы разам», «Не Газе, не Лівану, маё жыццё за Іран» і «Страйк, забастоўка». Відавочна, што пратэстоўцы лічаць ісламскі рэжым коранем праблем сваёй краіны.
Многія дэманстранты выступаюць пад манархічнымі лозунгамі, выстаўляючы прынца Рэзу Пехлеві ў якасці альтэрнатывы дыктатарскай уладзе аятол i Алі Хаменеі. На роліках, якія трапілі ў сетку, страйкоўцы выкрыкваюць: “Гэта апошняя бітва, Пехлеві вернецца”.
Клічнымі знакамі адзначаны іранскія гарады, ахопленыя масавымі пратэстамі супраць рэжыму аятол (2 студзеня)
31 снежня ў шэрагу гарадоў, уключаючы Хамадан і прыгарады Тэгерана, людзі змаглі прарваць ачапленне сілавікоў і заняць адміністрацыйныя будынкі. З фасадаў сталі масава здымаць партрэты аяталы, замест іх вешаць нацыянальныя сцягі без ісламскай сімволікі.
Адначасова ў паўднёвай правінцыі Фарс пратэстуючыя паспрабавалі ўварвацца ў будынак мясцовай адміністрацыі, у горадзе Фаса трое паліцэйскіх атрымалі раненні. У некаторых гарадах пратэсты перайшлі ў прамое супрацьстаянне з сілавікамі на вуліцах – іх закідваюць «кактэйлямі Молатава», у адказ супрацоўнікі сіл бяспекі страляюць па натоўпе.
Дэманстранты нападаюць на аб’екты сілавікоў, такія, як паліцэйскія ўчасткі і штабы ксіраўскай структуры “Басідж”. Напярэдадні гадавіны ліквідацыі генерала Касема Сулеймані ў некаторых гарадах былі падпалены яго помнікі. Паведамляецца аб затрыманні дзясяткаў пратэстоўцаў.
У першы дзень 2026 года СМІ паведамілі пра загінулых і пацярпелых сярод пратэстоўцаў і сілавікоў. Паводле інфармацыі праўрадавага агенцтва Fars, у горадзе Лардэган на паўднёвым захадзе краіны загінулі два чалавекі. AFP падкрэсліла, што гэта першы выпадак гібелі мірных жыхароў ад пачатку цяперашняй хвалі пратэстаў.
Паводле інфармацыі праваабарончай групы Hengaw, апроч гэтага ў той жа дзень загінулі яшчэ не менш за пяць чалавек: па адным — у Кухдашце і Фуладшахры, яшчэ трое, уключаючы 15-гадовага падлетка, былі забітыя ўвечары 1 студзеня, калі іранскія сілы бяспекі адкрылі агонь па дэманстрантах у горадзе Азна. Яшчэ 17 чалавек атрымалі раненні.
Iran International і шэраг медыяў апублікавалі карты з гарадамі, дзе ўспыхнулі масавыя пратэсты. Адзначаецца таксама, што да агульнанацыянальнага пратэсту далучыліся жыхары Кума — аднаго з найважнейшых шыіцкіх рэлігійных цэнтраў краіны і «ключавой палітычнай апоры Ісламскай рэспублікі».
Пратэсты ахапілі ўвесь Іран, у некаторых гарадах жыхары захапілі ўрадавыя будынкі (па стане на 31 снежня)
Пратэсты ў Іране па стане на чацвёрты дзень (1 студзеня)
Дазволеныя ў Іране і праўладныя СМІ пасля некалькіх дзён ігнаравання пратэсту сталі пакрысе пісаць пра дэманстрацыі, ускладаючы адказнасць за тое, што адбываецца на знешнія сілы. Некаторыя медыі сцвярджаюць, што пратэст насамрэч не мірны, і сярод дэманстрантаў ёсць узброеныя людзі. Дзяржаўная прапаганда спрабуе выставіць пратэстоўцаў «мяцежнікамі».
Абвастрэнню сітуацыі спрыяе цэлы шэраг цесна пераплятаючыхся паміж сабой знешнiх і ўнутраных крызісаў, спрыяючых свайго роду «ідэальнаму штарму», які пагражае цяперашняму рэжыму ІРІ. Як следства, клерыкальныя ўлады Ірана ў цяперашні час змагаюцца не толькі з пратэстуючым насельніцтвам, але і з наступнымі значнымі ўнутранымі і міжнароднымі фактарамі , якія стваралі тое, што можна назваць мегакрызісам для ўсёй палітычнай сістэмы Ірана.
Паглыбленне разрыву паміж уладамі і народам . Ён ахоплівае эканамічныя, палітычныя, сацыяльныя і культурныя праблемы, з няздольнасцю ўрада іх задаволіць; увядзеннем абмежавальнай палітыкі, такі як абавязковы хіджаб і цэнзура ў Інтэрнэце. Ігнараванне ўладамі пратэстаў і патрабаванняў паглыбіла гэты раскол, і прывяло грамадства да новых шырокамаштабных пратэстаў, якія ўжо пераўзыходзяць больш раннія масавыя паўстанні ў 2017, 2019 і 2022 гадах.
Рэкордная па маштабах і працягласці засуха і нарастаючы дэфіцыт вады. Небывалая засуха ў Іране цягнецца самае меньшае з 2018 года, г.зн. ужо больш за 7 гадоў. Засуха разам з падзеннем забеспячэння Ірана электраэнергіяй і вадой вельмі блізка нагадваюць падзеі 2010 года ў арабскіх краінах, якія сталі арэнай «Арабскай вясны». Назапашаныя супярэчнасці ў развіцці насілі хранічны і ў цэлым для ўладаў не надта трывожны характар, але менавіта кліматычны катаклізм – найжорсткая засуха 2010 года – стала трыгерам-абвастрэннем, які перавёў хранічную стадыю ў стан сацыяльнай катастрофы.
У Ірана ўвесь гэты “камплект” у наяўнасці. Акрамя таго, у сувязі з засухай іранскія ўлады ўжо разглядаюць магчымасць эвакуацыі Тэгерана. Восень 2025 г. аказалася самай сухой за апошнія паўстагоддзя і ўзровень запасаў вады ў сталічных вадасховішчах апусціўся ніжэй за 5%. Спробы выклікаць штучныя ападкі не прынеслі вынікаў, і ў горадзе ўжо некалькі месяцаў уводзяцца абмежаванні на падачу вады. Людзі выстройваюцца ў чарзе да цыстэрнаў для яе атрымання. Прэзідэнт ІРІ Пезешкіан заявіў, што адсутнасць дажджоў зімой зробіць перавод 10 мільёнаў жыхароў у іншае месца непазбежным.
Пагаршэнне эканамічнага становішча Ірана пасля вайны з Ізраілем і санкцыйны ціск, які працягваецца . Іран сутыкаецца з беспрэцэдэнтным эканамічным крызісам, адзначаным сур’ёзным бюджэтным дэфіцытам, няздольнасцю фінансаваць даўно існуючыя субсідыі, выплачваць пенсіі і пакрываць выдаткі на інфраструктуру. Нацфонд развіцця, або суверэнны фонд дабрабыту ІРІ, амаль знясілены, а большая частка яго рэсурсаў накіравана на ваенную дзейнасць. Пагаршаюць крызіс дэфіцыт энергіі, у тым ліку электрычнасць, газ і бензін.
З восені 2025 г. супраць ІРІ зноў уступілі ў дзеянне санкцыі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый. Іх інструментарый распрацоўваўся ў рамках усёй ААН, а не асобных дзяржаў. Фактычна, ужо першы ўдар, нанесены гэтым санкцыйным інструментам, паспрыяў абвалу курсу іранскага рэала і падштурхнуў народныя масы да пратэстаў супраць рэжыму.
Еўропа таксама перайшла да больш жорсткай пазіцыі. Гэта выклікана асцярогамі наконт іранскіх ракет і беспілотнікаў, пастаўленых Расіі падчас вайны на Украіне, ядзернай праграмы Ірана і распрацоўкі балістычных ракет. Адпаведны зрух прывёў да новых санкцый у дачыненні да ключавых іранскіх кампаній, у тым ліку Islamic Republic of Iran Shipping Lines і Iran Air.
ЗША, у сваю чаргу, паабяцалі поўнасцю спыніць экспарт іранскай нафты ў Кітай. Адміністрацыя Д.Трампа заявіла аб намеры поўнасцю спыніць экспарт іранскай нафты ў Кітай, узмацніўшы кампанію “максімальнага ціску” на Тэгеран. Пра гэта гаворыцца ў афіцыйнай заяве Пентагона, апублікаванай на персідскай мове ў Х-акаўнце: ” Адміністрацыя Трампа поўная рашучасці скараціць экспарт нафты з Ірана ў Кітай да нуля, у рамках сваёй кампаніі максімальнага ціску з мэтай прыцягнення іранскага рэжыму да адказнасці за яго дэструктыўную дзейнасць “.
Пагроза прамой канфрантацыі з Ізраілем і ЗША. У сувязі з цяперашнімі пратэстамі ЗША, Вялікабрытанія і Ізраіль выказалі падтрымку іранскаму народу, які імкнецца атрымаць свабоду. Даўняя мара Ірана аб прамым супрацьстаянні Ізраілю ператварылася ў кашмар. Адной з мэт Б.Нетаньяху падчас нядаўняга візіту ў ЗША была спроба схіліць Трампа да новых удараў па Іране. Акрамя таго, выкарыстоўваючы бягучыя геапалітычныя ўмовы і вяртанне Трампа да ўлады ў Амерыцы, улады Ізраіля працуюць над паслабленнем не толькі ХАМАС і Хезбалы, але і сіл, якія падтрымліваюцца Іранам, накшталт іракскага Хашд аш-Шаабі і йеменскіх хусітаў.
Мэтамі новых ізраільскіх удараў могуць стаць ядзерныя і ракетныя праграмы Ірана. Паветраны ўдар Ізраіля 26 кастрычніка па ключавых мэтах у Іране прадэманстраваў уразлівы стан іранскай СПА і сучасную ваенную перавагу Ізраіля. Глыбокае пранікненне ізраільскай разведкі ў інфраструктуру бяспекі Ірана ўзмацніла страхі ў Тэгеране, у тым ліку асцярогі з нагоды магчымага забойства вышэйшых службовых асоб, нават вярхоўнага лідэра Алі Хаменеі.
Вяртанне Трамп і больш жорсткая адміністрацыя ЗША уяўляе для ІРІ не меней сур’ёзную праблему чым Ізраіль. У адрозненне ад адміністрацыі Д.Байдэна, каманда Трампа не мае намеру падыходзіць да Ірана дыпламатычна, выступаючы замест гэтага за «максімальны ціск». 2 студзеня прэзідэнт ЗША заявіў аб гатоўнасці ўмяшацца ў сітуацыю і гатоўнасці нанесці ўдар па ІРІ для абароны пратэстуючых. На сваёй старонцы ў сацсетцы Truth Social Трамп напісаў: « Калі Іран будзе страляць і жорстка забіваць мірных пратэстуючых, што з’яўляецца іх звычайнай практыкай, ЗША прыйдуць ім на дапамогу. Мы гатовыя да дзеянняў і знаходзімся ў поўнай баявой гатоўнасці ».
Правал знешнепалітычнай агрэсіі. Сама па сабе агрэсіўная палітыка Ірана (і, перш за ўсё, КСІР) выклікана крахам унутранага праекта развіцця краіны ў рамках жорстка-клерыкальнага курсу. ІРІ – наглядны прыклад таго, як стаўка на ультранацыяналізм і “традыцыйныя каштоўнасці”, якія пераносяцца з культурнай прасторы ў палітычную, непазбежна тармозяць развіццё краіны і прыводзяць яе да краху. Іран сёння знаходзіцца ў шоку ад аглушальнай паразы ў Ліване і Сірыі, яго асноўныя ўдарныя тэрарыстычныя групоўкі разгромлены.
Сур’ёзныя паразы, панесеныя ХАМАС і Хезбалай (значна аслабленымі цяжкімі ваеннымі стратамі і ліквідацыяй ключавых лідэраў), а таксама падзенне рэжыму Башара Асада ў Сірыі, сур’ёзна дэстабілізавалі рэгіянальныя альянсы Ірана. Гэтыя падзеі таксама падарвалі здольнасць Ірана спадзявацца на сваіх рэгіянальных саюзнікаў супраць ЗША, Ізраіля і іншых гульцоў, што рэзка кантрастуе з тым, што мела месца ўсяго пару гадоў таму, калі іранскія афіцыйныя асобы выхваляліся сваёй «стратэгічнай глыбінёй» і ўплывам, які дасягае Міжземнамор’я.
Страта статусу абаронцы “Ісламскага свету”. Праіранскія сілы і проксі імкліва страчваюць уплыў не толькі ў Сірыі і Ліване, але і ў цэлым на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы. Усё гэта самым непасрэдным чынам адбіваецца на амплуа Ірана, як абаронцы мусульман. Пры гэтым, пакуль унутры Ірана захоўвае ранейшыя пазіцыі тэакратычны рэжым аятала і ягоны «шчыт і меч» у асобе КСІР, усё будзе заставацца як ёсць, а значыць – агрэсіўныя дзеянні Ірана ў дачыненні да навакольнага прасторы будуць працягвацца, як адзіны спосаб утрымання ўлады цяперашнім рэжымам, не зважаючы ні на якія правы.
Чаканне змены Вярхоўнага кіраўніка і раскол эліт. Адной з самых надзённых праблем для сістэмы з’яўляецца пытанне пераемнасці вярхоўнага лідэра Алі Хаменеі. Гэтая праблема паглынула ўвагу кіраўніцтва, выклікаўшы сур’ёзную занепакоенасць з нагоды таго, як правесці гэты крытычны пераход, не падвяргаючы небяспецы само выжыванне кіруючага істэблішменту.
Цяперашняму вярхоўнаму аятале Саеду Алі Хасайні Хаманеі ўжо 86 гадоў. Як паказваюць сёлетнія пратэсты, яго рэжым настроіў супраць сябе не толькі ўмоўных лібералаў, г.зн. тых, хто выступае за вялікую адкрытасць Ірана міру, але і ўльтракансерватараў, г.зн. тых, хто незадаволены знешнепалітычнымі праваламі і патрабуе яшчэ большага экспансіянізму па-за і «закручвання гаек» унутры краіны.
На гэта накладваецца раскол і ўнутры КСІР і спецслужбаў ІРІ, які падзяляе іх падобным чынам – на жадаючых змен у т.л. палітычнай сістэмы і імкнуцца да яшчэ больш жорсткай дыктатуры. Акрамя таго, прэзідэнтам Ірана пасля вельмі дзіўнай смерці папярэдняга прэзідэнта-кансерватара з’яўляецца прадстаўнік т.зв. рэфарматарскай групы ў іранскай эліце. Гэта ўсё можа даволі адчувальна паўплываць на пазыцыі КСІР унутры краіны.
Сёння для Ірана вельмі актуальная як змена парадыгмы ўнутранай і знешняй палітыкі, так і фармуляванне новага праекта развіцця, у якім «тэакратычныя каштоўнасці» рэжыму аятала вернуцца туды, дзе ім і трэба быць у XXI стагоддзі – у вобласць выключна культурную, але ніяк не палітычную і эканамічную.
У знешняй палітыцы. Цяперашнія пратэсты ў Іране, як мінімум у кароткатэрміновай перспектыве, істотна аслабяць здольнасць і магчымасці КСІР і рэжыму аятала ўплываць на сітуацыю ў суседніх краінах і рэгіёне. Гэта можа пацягнуць за сабой пэўныя зрухі, напрыклад, у Йемене, дзе падтрымкай Ірана традыцыйна карыстаюцца хусіты. Акрамя таго, праблемы Ірана ідуць на руку Ізраілю і Турцыі, садзейнічаючы зачыстцы рэшткаў іранскага ўплыву ў Сірыі і Ліване.
Ва ўнутранай палітыцы. У выпадку поспеху пратэстаў і транзіту ўлады, Іран можа выйсці з канфлікту з ЗША, але, у той жа час, вялікая верагоднасць, што такое адбудзецца пры адначасовым устанаўленні яшчэ больш жорсткай дыктатуры ўнутры самой краіны. Таму, з пункту гледжання дэмакратызацыі, павінны з’явіцца максімальна спрыяльныя ўмовы для таго, каб унутры Ірана пазіцыі КСІР былі самым сур’ёзным чынам пахіснуцца – аж да страты апаратных і палітычных інструментаў і рычагоў. І тады з узмацніўшыміся рэфарматарамі могуць быць заключаны прымальныя пагадненні, якія закрываюць тэму іранскай агрэсіі ў рэгіёне.
© ceapp.info